In Nepal and various other countries worldwide, the intensity of heat has been increasing abnormally in recent years. Various studies have shown that due to climate change, environmental imbalance, deforestation, increasing urbanization, and seasonal changes, the summer season is becoming harsher each year. Especially in South Asian countries, severe impacts on public health have begun to appear due to extreme temperatures, hot winds known as ‘loo’, scarcity of drinking water, and air pollution. Healthcare workers state that the number of patients suffering from heat-related illnesses is increasing annually in Nepal's Terai region, densely populated urban areas, and districts with high temperatures. Experts say that as the number of patients experiencing excessive sweating, body weakness, headaches, dizziness, dehydration, and fainting increases in hospitals, summer has now become not just a matter of seasonal change but a serious public health challenge.
The human body has a natural system for controlling temperature, which is called the thermoregulation system. Under normal conditions, the body tries to maintain its temperature around 37 degrees Celsius. When the external environment is excessively hot, the body tries to cool itself by producing sweat. However, continuous high temperatures, humidity, and prolonged exposure to the sun can weaken this natural process of the body. Dehydration begins when excessive amounts of water, along with sodium, potassium, and other essential electrolytes, start to leave the body. This increases the risk of blood thickening, unbalanced blood pressure, the heart having to work harder, and, in severe cases, damage to the brain and other vital organs.
Why Do We Feel Less Hungry in Summer?
Many people experience a lack of appetite or feel less hungry than usual during the summer season. According to doctors, the main reason for this is the body's energy management system. While the body requires more energy to stay warm in winter, that requirement decreases in summer. Since the body focuses on temperature regulation, the digestive process can slow down somewhat. For this reason, it becomes difficult to digest excessively fatty, spicy, and heavy foods. Therefore, in summer, there is a greater need for light, easily digestible, and water-rich foods.
Major Health Problems Seen in Summer
Various types of health problems can appear due to heat. Heatstroke is the most severe condition, in which the body's temperature regulation system can fail. Problems such as the body becoming excessively hot, fainting, mental confusion, and slurred speech can appear. Similarly, due to excessive sweating, a lack of water and salt in the body can lead to heat exhaustion, which causes headaches, weakness, dizziness, and nausea. Likewise, heat cramps caused by a lack of salt in the body leading to muscle spasms, heat syncope which occurs from standing in the sun for a long time, and prickly heat (rashes) appearing on the skin due to excessive sweating are also common problems seen in summer.
What to Eat in Summer?
According to health experts, diet is the main foundation of health protection in summer. Priority should be given to foods that help maintain the body's water content and regulate temperature. Fruits such as watermelon, cantaloupe, cucumber, papaya, lemon, orange, grapes, pomegranate, raw mango, and apple contain abundant water, vitamins, and minerals. Especially because watermelon contains more than 90 percent water, it helps to keep the body cool. Cucumber helps to reduce body heat, while Vitamin ‘C’ found in lemon boosts immunity.
Useful Nepali Traditional Foods in Summer
In the rural and Terai regions of Nepal, there has long been a tradition of using traditional foods to keep the body cool in summer. Sattu, made from roasted barley or chickpeas, provides instant energy to the body and prevents dehydration. Buttermilk improves digestion, cools the body, and promotes good intestinal health. Torani, prepared from rice starch, maintains electrolyte balance in the body, while probiotics found in yogurt and lassi help keep the digestive system healthy.
What Not to Eat in Summer?
During summer, some foods can cause additional problems in the body. Excessively oily and fried dishes, spicy foods, alcoholic beverages, too much tea and coffee, carbonated drinks, and openly displayed fruits can have negative effects on the body. Such foods can reduce the body's water content and affect the digestive process. Foods kept for a long time and fruits cut and left on the roadside also carry a high risk of infection as bacteria grow rapidly.
How Much Water to Drink in Summer?
According to healthcare workers, under normal circumstances, 2 to 3 liters of water are needed daily. However, individuals in extremely hot places or those who sweat a lot may need to drink 4 to 5 liters of water daily. Those engaged in strenuous physical labor should consume water or other fluids every 15–20 minutes. It is necessary to get into the habit of drinking water regularly, not just when thirsty.
Why is Jeevanjal (ORS) Important?
To replenish the water and salt lost from the body due to excessive sweating, Jeevanjal, or ORS, is considered highly effective. It helps maintain the body's water balance, reduces weakness, supports muscles, and facilitates heart function. To make ORS at home, you can mix 6 spoonfuls of sugar and half a spoonful of salt in 1 liter of boiled and cooled water.
‘How to Protect Yourself from Loo?’
The excessively hot and dry wind that blows in summer is called ‘loo’. Doctors have advised avoiding going out as much as possible between 12 PM and 3 PM, as its effect is stronger during this time. If you must go out, you should adopt habits such as wearing light-colored cotton clothes, using an umbrella and a hat, carrying sufficient water, and avoiding strenuous physical labor.
What to Do in Case of Heatstroke?
If someone is suspected of suffering from ‘loo’ due to excessive heat, the patient should be immediately moved to a cool and shaded area. Their clothes should be loosened, and the body should be wiped with cool water. If the patient is conscious, ORS or water can be given. If the condition appears serious, they should be immediately taken to the nearest health facility or hospital.
Civic Awareness
With rising temperatures, the risk of heat-related illnesses is expected to increase further in the future. While general carelessness can lead to serious health problems, small precautions can save lives. The summer season can be made safe through adequate water intake, nutritious diet, timely treatment, public awareness, and personal vigilance. However, government efforts and health service preparedness alone are not enough; civic awareness and civic responsibility (Civic Sense) are equally important. Habits such as not littering in public places, not allowing water sources to be polluted, not letting water accumulate around homes, taking special care of the elderly, children, and sick people during extreme heat, spreading information about heat-related risks in families and communities, and adhering to health awareness messages collectively help to make society safe. Today's need is not to fear the heat but to adopt a safe lifestyle by being aware, responsible, and sensitive to civic duties.
नेपालसहित विश्वका विभिन्न देशहरूमा पछिल्ला केही वर्षयता गर्मीको तीव्रता अस्वाभाविक रूपमा बढिरहेको छ। जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय असन्तुलन, वन विनाश, बढ्दो सहरीकरण तथा मौसमीय परिवर्तनका कारण प्रत्येक वर्ष गर्मीयाम झन् कठोर बन्दै गएको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। विशेषगरी दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा अत्यधिक तापक्रम, तातो हावा अर्थात् ‘लू’, खानेपानीको अभाव तथा वायु प्रदूषणका कारण जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर देखिन थालेको छ। नेपालका तराई क्षेत्र, अत्यधिक जनघनत्व भएका सहरी क्षेत्र तथा उच्च तापक्रम हुने जिल्लाहरूमा गर्मीजन्य रोगका बिरामीको संख्या वर्षेनि बढिरहेको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन्। अस्पतालहरूमा अत्यधिक पसिना आउने, शरीर गल्ने, टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, निर्जलीकरण हुने तथा बेहोस हुने बिरामीको संख्या बढ्न थालेपछि गर्मी अब मौसमीय परिवर्तनको विषय मात्र नभई गम्भीर जनस्वास्थ्य चुनौती बनेको विशेषज्ञहरूको भनाइ छ।
मानव शरीरमा तापक्रम नियन्त्रण गर्ने एक प्राकृतिक प्रणाली हुन्छ, जसलाई थर्मोरेगुलेसन प्रणाली भनिन्छ। सामान्य अवस्थामा शरीरले आफ्नो तापक्रम करिब ३७ डिग्री सेल्सियस वरिपरि स्थिर राख्ने प्रयास गर्छ। बाहिरी वातावरण अत्यधिक तातो हुँदा शरीरले पसिना उत्पादन गरेर आफैंलाई चिसो राख्ने प्रयास गर्छ। तर लगातार उच्च तापक्रम, आर्द्रता तथा लामो समयसम्म घाममा बस्दा शरीरको यो प्राकृतिक प्रक्रिया कमजोर हुन सक्छ। शरीरबाट पानीसँगै सोडियम, पोटासियम तथा अन्य आवश्यक इलेक्ट्रोलाइटहरू अत्यधिक मात्रामा बाहिरिन थालेपछि निर्जलीकरण सुरु हुन्छ। यसले रगत बाक्लो हुने, रक्तचाप असन्तुलित हुने, मुटुले बढी काम गर्नुपर्ने तथा गम्भीर अवस्थामा मस्तिष्क र अन्य महत्त्वपूर्ण अंगमा असर पुग्न सक्ने जोखिम बढाउँछ।
गर्मीयाममा किन कम लाग्छ भोक?
गर्मीको मौसममा धेरै मानिसले खान मन नलाग्ने वा सामान्यभन्दा कम भोक लाग्ने अनुभव गर्छन्। चिकित्सकहरूका अनुसार यसको मुख्य कारण शरीरको ऊर्जा व्यवस्थापन प्रणाली हो। जाडोमा शरीरलाई तातो राख्न बढी ऊर्जा आवश्यक पर्छ भने गर्मीमा त्यो आवश्यकता कम हुन्छ। शरीरले ताप नियन्त्रणमा ध्यान केन्द्रित गर्ने भएकाले पाचन प्रक्रिया केही सुस्त हुन सक्छ। यस कारण अत्यधिक चिल्लो, मसलेदार तथा भारी खाना पचाउन कठिन हुन्छ। त्यसैले गर्मीयाममा हलुका, सजिलै पच्ने तथा पानीयुक्त खानाको आवश्यकता बढी हुन्छ।
गर्मीयाममा देखिने प्रमुख स्वास्थ्य समस्याहरू
गर्मीका कारण विभिन्न प्रकारका स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्छन्। हिटस्ट्रोक सबैभन्दा गम्भीर अवस्था हो, जसमा शरीरको ताप नियन्त्रण प्रणाली असफल हुन सक्छ। शरीर अत्यधिक तातो हुने, बेहोस हुने, मानसिक अन्योल हुने तथा बोली अस्पष्ट हुने समस्या देखापर्न सक्छ। त्यसैगरी अत्यधिक पसिनाका कारण शरीरमा पानी र नुनको कमी हुँदा हिट एक्जस्टसन हुन सक्छ, जसले टाउको दुख्ने, कमजोरी, चक्कर तथा वाकवाकीको समस्या निम्त्याउँछ। यस्तै शरीरमा नुनको कमीले मांसपेशी बाउँडिने हिट क्र्याम्प्स, लामो समय घाममा उभिँदा हुने हिट सिन्कोपी तथा अत्यधिक पसिनाका कारण छालामा देखिने घमौरा पनि गर्मीयाममा सामान्य रूपमा देखिने समस्या हुन्।
गर्मीयाममा के खाने?
स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूका अनुसार गर्मीयाममा खानपान नै स्वास्थ्य सुरक्षाको प्रमुख आधार हो। शरीरमा पानीको मात्रा कायम राख्ने र ताप नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्ने खाद्यपदार्थलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। तरबुजा, खरबुजा, काँक्रो, मेवा, कागती, सुन्तला, अंगुर, अनार, काँचो आँप तथा स्याउजस्ता फलफूलमा प्रशस्त पानी, भिटामिन तथा खनिज तत्व पाइन्छ। विशेषगरी तरबुजामा ९० प्रतिशतभन्दा बढी पानी पाइने भएकाले यसले शरीरलाई चिसो राख्न मद्दत गर्छ। काँक्रोले शरीरको ताप घटाउन सहयोग गर्छ भने कागतीमा पाइने भिटामिन ‘सी’ ले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।
गर्मीयाममा उपयोगी नेपाली परम्परागत खाद्यपदार्थ
नेपालका ग्रामीण तथा तराई क्षेत्रमा धेरै पहिलादेखि गर्मीमा शरीरलाई चिसो राख्ने परम्परागत खाद्यपदार्थ प्रयोग गर्ने चलन छ। भुटेको जौ वा चनाबाट बनाइने सातुले शरीरलाई तत्काल ऊर्जा दिनुका साथै पानीको कमी हुन दिँदैन। मोहीले पाचन सुधार गर्ने, शरीरलाई शीतल बनाउने तथा आन्द्राको स्वास्थ्य राम्रो बनाउने काम गर्छ। भातको माडबाट तयार गरिने तोराँनीले शरीरमा इलेक्ट्रोलाइट सन्तुलन कायम राख्छ भने दही र लस्सीमा पाइने प्रोबायोटिक्सले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न सहयोग गर्छ।
गर्मीयाममा के नखाने?
गर्मीको समयमा केही खानेकुराले शरीरमा थप समस्या निम्त्याउन सक्छन्। अत्यधिक चिल्लो तथा तारेका परिकार, मसलेदार खाना, मदिराजन्य पदार्थ, धेरै चिया तथा कफी, कार्बोनेटेड पेय पदार्थ तथा खुला रूपमा राखिएका फलफूलले शरीरमा नकारात्मक असर पुर्याउन सक्छन्। यस्ता खाद्यपदार्थले शरीरमा पानीको मात्रा घटाउनुका साथै पाचन प्रक्रियामा असर पार्न सक्छन्। लामो समय राखिएका खाना तथा सडक किनारमा काटेर राखिएका फलफूलमा ब्याक्टेरिया छिटो बढ्ने भएकाले संक्रमणको जोखिम पनि उच्च हुन्छ।
गर्मीयाममा पानी कति पिउने?
स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार सामान्य अवस्थामा दैनिक २ देखि ३ लिटर पानी आवश्यक हुन्छ। तर अत्यधिक गर्मी हुने स्थानमा वा धेरै पसिना आउने व्यक्तिले दैनिक ४ देखि ५ लिटरसम्म पानी पिउनुपर्ने हुन सक्छ। कडा शारीरिक श्रम गर्नेहरूले प्रत्येक १५–२० मिनेटमा पानी वा अन्य तरल पदार्थ सेवन गर्नुपर्छ। तिर्खा लागेपछि मात्र पानी पिउने होइन, समय–समयमा पानी पिउने बानी बसाल्नु आवश्यक हुन्छ।
जीवनजल (ORS) किन महत्त्वपूर्ण छ?
अत्यधिक पसिनाका कारण शरीरबाट हराउने पानी र नुनको मात्रा पूर्ति गर्न जीवनजल अर्थात् ORS अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छ। यसले शरीरमा पानीको सन्तुलन कायम गर्नुका साथै कमजोरी कम गर्ने, मांसपेशीलाई सहयोग गर्ने तथा मुटुको कार्यलाई सहज बनाउन मद्दत गर्छ। घरमै ORS बनाउन १ लिटर उमालेको चिसो पानीमा ६ चम्चा चिनी र आधा चम्चा नुन मिसाएर प्रयोग गर्न सकिन्छ।
‘लू’ बाट कसरी बच्ने?
गर्मीमा चल्ने अत्यधिक तातो र शुष्क हावालाई ‘लू’ भनिन्छ। विशेषगरी दिउँसो १२ बजेदेखि ३ बजेसम्म यसको प्रभाव बढी हुने भएकाले यो समयमा सकेसम्म बाहिर ननिस्कन चिकित्सकहरूले सुझाव दिएका छन्। बाहिर निस्कनै परे हल्का रंगको सुती कपडा लगाउने, छाता तथा टोपी प्रयोग गर्ने, पर्याप्त पानी साथमा बोक्ने तथा कडा शारीरिक श्रम नगर्ने बानी अपनाउनुपर्छ।
हिटस्ट्रोक भए के गर्ने?
यदि कसैलाई अत्यधिक गर्मीका कारण लू लागेको शंका भएमा तत्काल बिरामीलाई चिसो तथा छहारी भएको स्थानमा सार्नुपर्छ। शरीरका कपडा खुकुलो बनाइदिनुपर्छ र चिसो पानीले शरीर पुछ्नुपर्छ। बिरामी सचेत अवस्थामा छ भने ORS वा पानी दिन सकिन्छ। अवस्था गम्भीर देखिए तुरुन्त नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा अस्पताल पुर्याउनुपर्छ।
नागरिक सचेतना
बढ्दो तापक्रमसँगै भविष्यमा गर्मीजन्य रोगहरूको जोखिम अझ बढ्ने देखिएको छ। सामान्य लापरबाहीले गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ भने सानो सावधानीले जीवन जोगाउन सक्छ। पर्याप्त पानी सेवन, पोषणयुक्त खानपान, समयमै उपचार, जनचेतना तथा व्यक्तिगत सतर्कतामार्फत गर्मीयामलाई सुरक्षित बनाउन सकिन्छ। तर सरकारी प्रयास र स्वास्थ्य सेवाको तयारी मात्र पर्याप्त हुँदैन, यसमा नागरिक सचेतना र नागरिक दायित्व (Civic Sense) पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सार्वजनिक स्थानमा जथाभावी फोहोर नगर्ने, पानीका स्रोतहरू प्रदूषित हुन नदिने, घरवरपर पानी जम्न नदिने, अत्यधिक गर्मीका बेला वृद्धवृद्धा, बालबालिका तथा बिरामीहरूको विशेष ख्याल राख्ने, गर्मीजन्य जोखिमबारे परिवार र समुदायमा जानकारी फैलाउने तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी चेतनामूलक सन्देशहरू पालना गर्ने बानीले सामूहिक रूपमा समाजलाई सुरक्षित बनाउन मद्दत पुर्याउँछ। आजको आवश्यकता गर्मीसँग डराउने होइन, सचेत, जिम्मेवार र नागरिक कर्तव्यप्रति संवेदनशील भएर सुरक्षित जीवनशैली अपनाउने हो।
नेपाल और दुनिया के विभिन्न अन्य देशों में, हाल के वर्षों में गर्मी की तीव्रता असामान्य रूप से बढ़ रही है। विभिन्न अध्ययनों से पता चला है कि जलवायु परिवर्तन, पर्यावरणीय असंतुलन, वनों की कटाई, बढ़ते शहरीकरण और मौसमी बदलावों के कारण गर्मी का मौसम हर साल कठोर होता जा रहा है। विशेष रूप से दक्षिण एशियाई देशों में, अत्यधिक तापमान, 'लू' के नाम से जानी जाने वाली गर्म हवाओं, पेयजल की कमी और वायु प्रदूषण के कारण सार्वजनिक स्वास्थ्य पर गंभीर प्रभाव दिखने लगे हैं। स्वास्थ्यकर्मियों का कहना है कि नेपाल के तराई क्षेत्र, घनी आबादी वाले शहरी इलाकों और अधिक तापमान वाले जिलों में गर्मी से संबंधित बीमारियों से पीड़ित मरीजों की संख्या सालाना बढ़ रही है। विशेषज्ञों का कहना है कि अस्पतालों में अत्यधिक पसीना, शरीर में कमजोरी, सिरदर्द, चक्कर आना, निर्जलीकरण (डिहाइड्रेशन) और बेहोशी का अनुभव करने वाले मरीजों की संख्या बढ़ने के साथ, गर्मी अब सिर्फ मौसमी बदलाव का मामला नहीं बल्कि एक गंभीर सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौती बन गई है।
मानव शरीर में तापमान को नियंत्रित करने की एक प्राकृतिक प्रणाली होती है, जिसे थर्मोरेगुलेशन प्रणाली कहा जाता है। सामान्य परिस्थितियों में, शरीर अपना तापमान लगभग 37 डिग्री सेल्सियस बनाए रखने की कोशिश करता है। जब बाहरी वातावरण अत्यधिक गर्म होता है, तो शरीर पसीना निकालकर खुद को ठंडा करने की कोशिश करता है। हालांकि, लगातार उच्च तापमान, आर्द्रता और लंबे समय तक धूप में रहने से शरीर की यह प्राकृतिक प्रक्रिया कमजोर हो सकती है। निर्जलीकरण तब शुरू होता है जब अत्यधिक मात्रा में पानी, सोडियम, पोटेशियम और अन्य आवश्यक इलेक्ट्रोलाइट्स के साथ, शरीर से बाहर निकलने लगते हैं। इससे रक्त के गाढ़ा होने, रक्तचाप के असंतुलित होने, हृदय को अधिक मेहनत करनी पड़ने और गंभीर मामलों में, मस्तिष्क और अन्य महत्वपूर्ण अंगों को नुकसान पहुँचने का जोखिम बढ़ जाता है।
गर्मी में भूख कम क्यों लगती है?
गर्मियों के मौसम में कई लोगों को भूख न लगने या सामान्य से कम भूख लगने का अनुभव होता है। डॉक्टरों के अनुसार, इसका मुख्य कारण शरीर की ऊर्जा प्रबंधन प्रणाली है। जबकि सर्दियों में शरीर को गर्म रहने के लिए अधिक ऊर्जा की आवश्यकता होती है, गर्मियों में यह आवश्यकता कम हो जाती है। चूंकि शरीर तापमान विनियमन पर ध्यान केंद्रित करता है, पाचन प्रक्रिया कुछ हद तक धीमी हो सकती है। इस कारण से, अत्यधिक वसायुक्त, मसालेदार और भारी खाद्य पदार्थों को पचाना मुश्किल हो जाता है। इसलिए, गर्मियों में हल्के, आसानी से पचने वाले और पानी से भरपूर खाद्य पदार्थों की अधिक आवश्यकता होती है।
गर्मी में दिखने वाली प्रमुख स्वास्थ्य समस्याएं
गर्मी के कारण विभिन्न प्रकार की स्वास्थ्य समस्याएं हो सकती हैं। हीटस्ट्रोक सबसे गंभीर स्थिति है, जिसमें शरीर की तापमान विनियमन प्रणाली विफल हो सकती है। शरीर का अत्यधिक गर्म होना, बेहोशी, मानसिक भ्रम और अस्पष्ट वाणी जैसी समस्याएं हो सकती हैं। इसी तरह, अत्यधिक पसीना आने के कारण, शरीर में पानी और नमक की कमी से हीट एग्जॉशन (heat exhaustion) हो सकता है, जिससे सिरदर्द, कमजोरी, चक्कर आना और मतली होती है। इसी तरह, शरीर में नमक की कमी के कारण मांसपेशियों में ऐंठन पैदा करने वाले हीट क्रैम्प्स (heat cramps), धूप में लंबे समय तक खड़े रहने से होने वाला हीट सिंकोप (heat syncope), और अत्यधिक पसीना आने के कारण त्वचा पर दिखाई देने वाली घमौरियां (prickly heat) भी गर्मियों में देखी जाने वाली आम समस्याएं हैं।
गर्मी में क्या खाएं?
स्वास्थ्य विशेषज्ञों के अनुसार, गर्मियों में स्वास्थ्य सुरक्षा का मुख्य आधार आहार है। उन खाद्य पदार्थों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए जो शरीर के पानी के स्तर को बनाए रखने और तापमान को नियंत्रित करने में मदद करते हैं। तरबूज, खरबूजा, खीरा, पपीता, नींबू, संतरा, अंगूर, अनार, कच्चा आम और सेब जैसे फलों में प्रचुर मात्रा में पानी, विटामिन और खनिज होते हैं। विशेष रूप से तरबूज में 90 प्रतिशत से अधिक पानी होता है, यह शरीर को ठंडा रखने में मदद करता है। खीरा शरीर की गर्मी को कम करने में मदद करता है, जबकि नींबू में पाया जाने वाला विटामिन 'सी' रोग प्रतिरोधक क्षमता को बढ़ाता है।
गर्मी में उपयोगी नेपाली पारंपरिक खाद्य पदार्थ
नेपाल के ग्रामीण और तराई क्षेत्रों में, गर्मी में शरीर को ठंडा रखने के लिए पारंपरिक खाद्य पदार्थों का उपयोग करने की एक लंबी परंपरा रही है। सत्तू, जो भुने हुए जौ या चने से बनता है, शरीर को तत्काल ऊर्जा प्रदान करता है और निर्जलीकरण को रोकता है। छाछ पाचन में सुधार करती है, शरीर को ठंडा रखती है और अच्छे आंतों के स्वास्थ्य को बढ़ावा देती है। तोरानी, जो चावल के माड़ से तैयार की जाती है, शरीर में इलेक्ट्रोलाइट संतुलन बनाए रखती है, जबकि दही और लस्सी में पाए जाने वाले प्रोबायोटिक्स पाचन तंत्र को स्वस्थ रखने में मदद करते हैं।
गर्मी में क्या न खाएं?
गर्मियों के दौरान, कुछ खाद्य पदार्थ शरीर में अतिरिक्त समस्याएं पैदा कर सकते हैं। अत्यधिक तैलीय और तले हुए व्यंजन, मसालेदार भोजन, मादक पेय, बहुत अधिक चाय और कॉफी, कार्बोनेटेड पेय, और खुले में रखे फल शरीर पर नकारात्मक प्रभाव डाल सकते हैं। ऐसे खाद्य पदार्थ शरीर में पानी की मात्रा को कम कर सकते हैं और पाचन प्रक्रिया को प्रभावित कर सकते हैं। लंबे समय तक रखे गए खाद्य पदार्थ और सड़क किनारे काटकर छोड़े गए फल भी संक्रमण का उच्च जोखिम पैदा करते हैं क्योंकि बैक्टीरिया तेजी से बढ़ते हैं।
गर्मी में कितना पानी पिएं?
स्वास्थ्यकर्मियों के अनुसार, सामान्य परिस्थितियों में प्रतिदिन 2 से 3 लीटर पानी की आवश्यकता होती है। हालांकि, अत्यधिक गर्म स्थानों पर रहने वाले व्यक्तियों या जिन्हें बहुत पसीना आता है, उन्हें प्रतिदिन 4 से 5 लीटर पानी पीने की आवश्यकता हो सकती है। जो लोग कठिन शारीरिक श्रम करते हैं, उन्हें हर 15–20 मिनट में पानी या अन्य तरल पदार्थ का सेवन करना चाहिए। सिर्फ प्यास लगने पर ही नहीं, बल्कि नियमित रूप से पानी पीने की आदत डालना आवश्यक है।
जीवनजल (ओआरएस) क्यों महत्वपूर्ण है?
अत्यधिक पसीना आने के कारण शरीर से निकले पानी और नमक की भरपाई के लिए जीवनजल, या ओआरएस, को अत्यधिक प्रभावी माना जाता है। यह शरीर के पानी के संतुलन को बनाए रखने, कमजोरी को कम करने, मांसपेशियों को सहारा देने और हृदय के कार्य को सुगम बनाने में मदद करता है। घर पर ओआरएस बनाने के लिए, आप 1 लीटर उबले और ठंडे पानी में 6 चम्मच चीनी और आधा चम्मच नमक मिला सकते हैं।
‘लू' से खुद को कैसे बचाएं?’
गर्मी में चलने वाली अत्यधिक गर्म और शुष्क हवा को 'लू' कहा जाता है। डॉक्टरों ने सलाह दी है कि दोपहर 12 बजे से 3 बजे के बीच जितना हो सके बाहर जाने से बचें, क्योंकि इस समय इसका प्रभाव अधिक होता है। यदि आपको बाहर जाना ही पड़े, तो हल्के रंग के सूती कपड़े पहनना, छाता और टोपी का उपयोग करना, पर्याप्त पानी साथ रखना और कठिन शारीरिक श्रम से बचना जैसी आदतें अपनानी चाहिए।
हीटस्ट्रोक होने पर क्या करें?
यदि किसी को अत्यधिक गर्मी के कारण 'लू' लगने का संदेह हो, तो मरीज को तुरंत ठंडी और छायादार जगह पर ले जाना चाहिए। उनके कपड़े ढीले कर देने चाहिए, और शरीर को ठंडे पानी से पोंछना चाहिए। यदि मरीज होश में है, तो ओआरएस या पानी दिया जा सकता है। यदि स्थिति गंभीर प्रतीत होती है, तो उन्हें तुरंत निकटतम स्वास्थ्य सुविधा केंद्र या अस्पताल ले जाना चाहिए।
नागरिक जागरूकता
बढ़ते तापमान के साथ, भविष्य में गर्मी से संबंधित बीमारियों का जोखिम और बढ़ने की उम्मीद है। जबकि सामान्य लापरवाही से गंभीर स्वास्थ्य समस्याएं हो सकती हैं, छोटी सावधानियां जीवन बचा सकती हैं। पर्याप्त पानी का सेवन, पौष्टिक आहार, समय पर उपचार, जन जागरूकता और व्यक्तिगत सतर्कता से गर्मी के मौसम को सुरक्षित बनाया जा सकता है। हालांकि, केवल सरकारी प्रयास और स्वास्थ्य सेवा की तैयारी पर्याप्त नहीं है; नागरिक जागरूकता और नागरिक जिम्मेदारी (Civic Sense) भी समान रूप से महत्वपूर्ण हैं। सार्वजनिक स्थानों पर कचरा न फैलाना, जल स्रोतों को प्रदूषित न होने देना, घरों के आसपास पानी जमा न होने देना, अत्यधिक गर्मी के दौरान बुजुर्गों, बच्चों और बीमार लोगों का विशेष ध्यान रखना, परिवारों और समुदायों में गर्मी से संबंधित जोखिमों के बारे में जानकारी फैलाना, और स्वास्थ्य जागरूकता संदेशों का पालन करना जैसी आदतें सामूहिक रूप से समाज को सुरक्षित बनाने में मदद करती हैं। आज की आवश्यकता गर्मी से डरना नहीं, बल्कि जागरूक, जिम्मेदार और नागरिक कर्तव्यों के प्रति संवेदनशील होकर एक सुरक्षित जीवन शैली अपनाना है।
Have a concern? Send a Freedom Letter directly to authorities. Your identity remains protected.केही गुनासो छ? सिधै अधिकारीहरूलाई स्वतन्त्र पत्र पठाउनुहोस्। तपाईंको पहिचान सुरक्षित रहन्छ।有顾虑吗?直接向当局发送一封自由信。您的身份将受到保护。